Azərbaycan Respublikasının təhsil sahəsində İslahat Proqramının təsdiq edilməsi haqqında

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI

Azərbaycan Respublikasında təhsil sahəsində islahatlar zrə Dvlət Komissiyası tərəfindən hazırlanmış "Azərbaycan Respublikasının təhsil sahəsində İslahat Proqramı"nın mzakirələrinin nəticələrini nəzərə alaraq qərara alıram:

1. "Azərbaycan Respublikasının təhsil sahəsində İslahat Proqramı" təsdiq edilsin (əlavə olunur).

2. Nazirlər Kabineti və Azərbaycan Respublikasında təhsil sahəsində islahatlar zrə Dvlət Komissiyası bu Sərəncamın icrası ilə bağlı məsələləri həll etsin.

 

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti HEYDƏR ƏLİYEV

Bakı şəhəri, 15 iyun 1999-cu il
№ 168

 

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin

1999-cu il 15 iyun tarixli

168 nmrəli Sərəncamı ilə

TƏSDİQ EDİLMİŞDİR

 

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ TƏHSİL

SAHƏSİNDƏ İSLAHAT PROQRAMI

(Proqram Azərbaycan Respublikası Prezidentinin

1998-ci il 30 mart tarixli Sərəncamı ilə yaradılmış

Dvlət Komissiyası tәrәfindәn hazırlanmışdır)

GİRİŞ

Cəmiyyətin tərəqqisinin vacib amilləri olan elm və mədəniyyətin, xalqın intellektual potensialının formalaşması onun təhsil sistemi ilə təmin edilir.

Azərbaycan qədim sivilizasiya, mədəniyyət ocağı kimi hələ tarixin lap dərin qatlarında znn təhsil sistemini formalaşdırmışdır. Bu gn lkəmiz geniş şaxələnmiş təhsil sisteminə, elmləri, bilikləri, təcrbəni nəsildən-nəslə trməyə əsas verən mkəmməl ali, orta ixtisas və orta təhsil məktəbləri şəbəkəsinə malikdir.

Mstəqilliyin ətin yolları ilə irəliləyən Azərbaycan btn sahələrdə olduğu kimi təhsil sahəsində də byk vəzifələr yerinə yetirmək zərurəti ilə z-zə dayanmışdır. lkəmizdə start gtrmş geniş islahatılıq hərəkatı ərivəsində təhsil sahəsində də mhm dəyişikliklərin, yeniliklərin həyata keirilməsi obyektiv tələbatdır.

Azərbaycanın XX əsrdə siyasi, iqtisadi, mənəvi inkişafının ən mhm yekunlarından biri lkədə masir təhsil sisteminin yaradılmasıdır.

Respublikada yeni tipli məktəblərin aılması, oxsaylı kadrların yetişdirilməsi sahəsində ciddi dəyişikliklər 20-ci illərdən, Azərbaycan sovetləşəndən sonra başlandı. Yalnız bu dvrdən etibarən savadsızlığın aradan qaldırılması, btn kənd və şəhərlərdə dnyəvi təhsil məktəblərinin aılması dvlət siyasətinin vacib istiqaməti oldu. Qısa vaxtda geniş məktəblər şəbəkəsinin yaradılması və ibtidai təhsildə icbarilik elementlərinin təsdiq edilməsi əhalinin byk bir hissəsinin təlim-tərbiyə prosesinə cəlb olunmasına zəmin yaratdı.

Xalqımız Sovet təhsil sistemi vasitəsi ilə dnya mədəniyyətinə qovuşmaq, elmin qabaqcıl nailiyyətlərini mənimsəyərək gənc nəslə trmək, mxtəlif sahələrdə qabaqcıl elmi ideyalarla silahlanmış yksək ixtisaslı milli kadrlar hazırlamaq imkanmı əldə etmişdir.

Bununla yanaşı, Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycanda təhsilin inkişafı btvlkdə Sovet İttifaqında qəbul edilmiş təhsil strategiyasının ruhuna və tələblərinə uyğun olaraq, mərkəzləşmiş qaydada həyata keirilirdi. Məyyən edilmiş strategiyadan kənara ıxmaq, milli xsusiyyətlərə cavab verən təhsil konsepsiyası hazırlamaq, təbii ki, inzibati-amirlik idarəetmə metodlarını əldə rəhbər tutan bir cəmiyyətdə qeyri-mmkn idi.

Lakin mvcud strateji kurs daxilində təhsilin maddi bazasını mhkəmləndirmək, maarifə qayğını gcləndirmək imkanları da yox deyildi. Bu isə daha ox respublika rəhbərliyinin elmin və maarifin rolunu qiymətləndirmək bacarığı, xalqın milli-mədəni tərəqqisinə sədaqətlə xidmət etmək istəyi ilə bağlı idi.

1969-cu ildə respublika rəhbərliyinə irəli əkilən Heydər Əliyev mvcud rejimin sərt qanunları ərivəsində Azərbaycanın tәrәqqisi, elm, təhsil və mədəniyyətinin yksəlməsi n ox məharətlə dşnlmş strategiya və taktika seməyə nail oldu.

Bu illər ərzində Azərbaycanda təhsilin inkişafı geniş vsət almışdı. Məktəbəqədər tərbiyə məssisələrindən tutmuş ali məktəblərədək btn təhsil ocaqları əvvəlki illərlə mqayisədə yeni inkişaf pilləsinə ıxaraq, Azərbaycan əhalisinin təhsil, mum mədəni və intellektual səviyyəsinin yksəldilməsində byk rol oynadı.

1988-ci ildən etibarən isə Azərbaycanda btn sahələrdə olduğu kimi, təhsildə də mənfi dağıdıcı tendensiyalar zn brzә verdi. Ən başlıcası isə təhsilə qayğı unuduldu, onun cəmiyyətdə aparıcı rolu lazımınca qiymətləndirilmədi.

Eyni zamanda həmin ildən Ermənistanın Azərbaycana torpaq iddiaları əsasında başlanmış mharibə nəticəsində Dağlıq Qarabağ və onun ətraf rayonları zəbt olundu, bir milyondan ox soydaşımız z doğma yurdundan qovuldu, ərazimizin 20 faizi işğal olundu, 220 krpələr evi, 616 mumtәhsil məktəbi, 35 məktəbdənkənar tərbiyə məssisəsi, 11 peşə məktəbi, 4 orta ixtisas məktəbi, 1 ali məktəb filialı dağıdıldı. Bu təcavz Azərbaycan xalqını, Azərbaycan məktəbini, Azərbaycan pedaqoji ictimaiyyətini tarixdə analoqu olmayan pedaqoji-psixoloji "eksperimentə" məhkum etdi.

Doxsanıncı illərin başlanğıcında Sovet İttifaqının squt etməsi ilə Azərbaycan Respublikası z mstəqilliyini təsbit edən Konstitusiya aktım qəbul etmişdir.

Mstəqillik yoluna qədəm qoyulması təhsil, təlim-tərbiyə sahəsində də bir sıra perspektivlər amış, yeni vəzifələr irəli srmşdr. Azərbaycan məktəbi dnya mədəniyyət xəzinəsinin inciləri ilə yanaşı xalqımızın elm, mədəniyyət, incəsənət sahələrində qazandığı nailiyyətləri, tariximizi, ənənələrimizi gənc oğlan və qızlara mənimsədən təlim-tərbiyə mərkəzlərinə, Azərbaycan mənəviyyatının, Azərbaycan milli psixologiyasının, dnyagrş sisteminin qorunub saxlanıldığı və nəsildən-nəslə trldy məbədə evrilmək imkanı əldə etdi. Təəssf ki, həmin dvrdə təhsil sistemi mstəqil dvlət quruculuğunda yaxından iştirak etməli olan milli ruhlu kadrlar hazırlamaq, vətənini sevən, onun mənafeyi ilə yaşayan vətəndaşlar tərbiyə etmək kimi tarixi vəzifənin hdəsindən gələ bilmək n zəruri, dşnlmş islahatılıq hərəkatı ilə əhatə oluna bilmədi.

Yalnız 1993-c ilin iyunundan btn sahələrdə olduğu kimi, təhsil sahəsində də tənəzzln, təhlkəli dağıdıcılıq hallarının qarşısı alındı, milli təhsil sisteminin bərpası və yeni şəraitin tələblərinə uyğun olaraq daha da inkişaf etdirilməsi n əlverişli siyasi, iqtisadi, hquqi, əxlaqi-mənəvi mhit yarandı.

Təhsil sistemində islahatların zəruriliyi respublikanın sosial-iqtisadi, ictimai-siyasi və dvlət quruluşunda baş vermiş kkl dəyişikliklərlə bağlıdır. İndiki mərhələdə təhsil sistemi inzibati-amirlik prinsipinə əsaslanan totalitarizmdən azad, aıq, demokratik və oxşaxəli formada qurulmalıdır.

Təhsilin inkişafı masir şəraitdə yalnız dvlətin vəzifəsi olmayıb, demokratik cəmiyyətin btn nsrlərinin, təhsil alanların və onların ailələrinin, dvlət və qeyri-dvlət təhsil məssisələrinin, elmi-pedaqoji birliklərin, mtəxəssislərlə təmin olunmağa ehtiyacı olan potensial tələbatıların, ictimai və dini birliklərin oxsahəli və oxaspektli əməkdaşlıq sahəsidir.

Bu sahədə islahatların aparılması indiyə qədər bir sıra obyektiv və subyektiv səbəblərdən asılı olaraq həyata keirilməmişdir. İctimai-siyasi həyatımızdakı qeyri-sabitlik, iqtisadi sistemin btn sahələrində istehsalın aşağı dşməsi və milli gəlirin azalması həm təhsilin bdcə təminatım aşağı salmış, həm də btvlkdə təhsil sisteminin yeni iqtisadi mexanizminin yaranmasına imkan verməmişdir.

İqtisadi inkişafın indiki mərhələsində mşahidə olunan dirəliş, yaranmış maliyyə sabitliyi, qeyri-bdcə sferasından əlavə vəsaitlərin cəlb olunma imkanlarının mvcudluğu həm qeyd olunan ətinlikləri aradan qaldırmağa, həm də btvlkdə təhsil sistemində kkl islahatlara başlamağa əlverişli şərait yaratmışdır.

Təhsil sahəsinin islahatı təhsil məssisələrinin fəaliyyətində, btvlkdə təhsil sisteminin strukturu, idarə sistemi və iqtisadiyyatında kkl yeniləşmənin həyata keirilməsini nəzərdə tutur. İslahatın gedişində elmi tədqiqat işlərinin aparılması və onun nəticələrinin təhsil prosesinə tətbiqinə əlverişli şərait yaradılmasına, təhsil sistemi işilərinin sosial mdafiәsinin gcləndirilməsinə və təhsil alanların sağlamlığının və sanitar-gigiyenasının təşkilinə xsusi diqqət yetirilməsi nəzərdə tutulur.

Aparılacaq islahatlar nəticə etibarilə təhsil sisteminin masir bazar iqtisadiyyatı şəraitinə cavab verən yeni iqtisadi-təşkilati və idarəetmə mexanizminin yaradılmasını təmin etməlidir.

İslahatın məqsədi və prinsipləri

Təhsil sahəsində islahat proqramının əsas məqsədi məktəbəqədər, orta, ali, ali təhsildən sonrakı peşə və ona uyğun əlavə təhsil pillələrində toplanmış potensialı saxlamaq və inkişaf etdirmək, təhsil sistemini tənzimləyən mvafiq normativ hquqi bazanı yaratmaq, cəmiyyətin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında, Təhsil Qanununda təsbit olunmuş tələbləri, siyasi, iqtisadi və sosial həyatın demokratikləşməsinə əsaslanan dvlət siyasətini həyata keirməkdən ibarətdir.

Gstərilən tələblərə cavab verən təhsil sisteminin strukturunun, məzmununun, kadr hazırlığı və təminatının, tədris, elmi-metodiki və informasiya təminatının idarə olunmasının, maddi-texniki bazasının və iqtisadiyyatının islahatı aşağıdakı prinsipləri əhatə etməlidir:

mstəqil Azərbaycan Respublikasının gələcəyi n təhsil sisteminin stn inkişaf etdirilməli sahə olduğunu təsbit etməyə imkan verən etibarlı bazanın yaradılması, lkədə elmin və mədəniyyətin inkişafı, demokratik vətəndaş cəmiyyətinin qurulması, modernləşdirilmiş istehsalat-mlkiyyət sistemi əsasında sabit iqtisadi artıma nail olunsun;

demokratikləşdirilmə, humanistləşdirilmə, inteqrasiya, differensiallaşdırma, fərdiləşdirilmə, humanitarlaşdırılma prinsiplərinə əsaslanaraq, təhsil alanın şəxsiyyət kimi formalaşdırılmasını, onun təlim-tərbiyə prosesinin əsas subyektinə evrilməsini başlıca vəzifə hesab edən, milli zəminə, bəşəri dəyərlərə əsaslanan, btn qurumların fəaliyyətini təhsil alanın mənafeyinə xidmət etmək məqsədi ətrafında birləşdirən yeni təhsil sisteminin yaradılması;

islahatın humanitar xarakterli olması, onun insanların yaradıcı və keyfiyyәtli fəaliyyətinin hərtərəfli aılmasına ynəldilməsi, islahatda şəxsiyyətin hquq və azadlıqlarının təmin edilməsi;

islahatın praktiki ynmlly dvlətin və cəmiyyətin malik olduğu vəsaitlə təmin oluna bilən məqsəd və tədbirlərin, yenilik və dəyişikliklərin həyata keirilməsinə ynəldilməsi;

təhsil sisteminin mtənasib inkişafının təmin edilməsi;

mvcud təhsil sistemində toplanmış təcrbənin mtərəqqi əsaslarını saxlamaqla mstəqil Azərbaycan Respublikasının strateji məqsədlərini həyata keirməyə qadir olan intellektual potensialın formalaşdırılmasında inkişaf etmiş lkələrin zn doğrultmuş və mvcud elmi-pedaqoji ictimaiyyətin qəbul etdiyi təcrbəsindən istifadə olunması;

təhsil sisteminin əhatə imkanlarının genişləndirilməsi, onun keyfiyyәtinin və rəqabət qabiliyyətinin yksəldilməsi;

təhsil sisteminin idarəetmə orqanlarının fəaliyyətinin respublikanın digər dvlət orqanları və qeyri-dvlət təşkilatlarının fəaliyyəti, eləcə də lkənin iqtisadi mhiti ilə əlaqələndirilməsi və təhsil siyasətini həyata keirən orqan və şəxslərin səlahiyyətlərinin Azərbaycan Respublikasının Təhsil Qanununa və digər qanunvericilik aktlarına uyğun tənzimlənməsi;

idarəetmənin dvlət-ictimai prinsipləri əsasında həyata keirilməsi. Məllim və digər pedaqoji işilərin fəaliyyəti n ən əlverişli şəraitin yaradılması, onların sosial mdafiәsinin təmin olunması. Perspektivdə ictimai-dvlət idarəetmə sisteminə keilməsi;

təhsil sisteminin yeni iqtisadi modelinin qurulması, resurs təminatının mhkəmləndirilməsi və optimallaşdırılması.

Mərhələlər

Təhsil sistemində islahatların mərhələdə aparılması nəzərdə tutulur.

Bir il mddətini əhatə edən birinci mərhələ hazırlıq mərhələsi (1999-cu il) Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının Konstitusiyada məyyən olunmuş təhsil almaq hququnu təmin edən, bazar iqtisadiyyatının tələblərinə uyğun yeni təhsil sisteminin normativ hquqi, iqtisadi və informasiya bazasını yaratmaq

n təşkilati işlərin aparılmasını, eləcə də onun infrastrukturu və kommunikasiya sisteminin məyyən edilməsini nəzərdə tutur.

Qısamddətli perspektivi əhatə edən ikinci mərhələdə (2000-2003-c illər) təhsil sahəsinin sosial-iqtisadi stabilliyini təmin edən təxirəsalınmaz problemlərin həll olunması və geniş miqyaslı islahatın aparılması n təşkilati-hquqi, kadr, maliyyə, maddi-texniki təminatının və yeni idarəetmə modelinin yaradılması nəzərdə tutulur.

nc mərhələ (2004-c ildən) proqramda nəzərdə tutulan btn tədbirlərin həyata keirilməsini əhatə edir.

Başlıca istiqamətlər

Masir tələblərə cavab verən istedadlı uşaqlar n təhsil məssisəsindən tutmuş, inkişafında qsur olan, reabilitasiyaya ehtiyacı olan uşaqlar n yaradılmış yeni tipli təhsil məssisələri şəbəkəsinin yaradılması. Btn tipdən olan təhsil məssisələrinin diversifikasiyası (əlaqələndirilməsi);

əmək bazarına tələbatın formalaşması ilə bağlı tədris proqramlarının, təhsilin məzmununun və metodikasının yeniləşdirilməsi. Burada əsas meyl respublika iqtisadiyyatının başlıca inkişaf istiqamətlərinə, eləcə də humanitar və ictimai fənlərin məzmununun keyfiyyәtinin yksəldilməsinə ynəltməklə, gnn tələblərinə cavab verməyən proqramlar, metodikalar və səmərəsiz təhsil fəaliyyətləri aradan qaldırılacaqdır;

təhsil məssisələrinin maddi-texniki resurslarına tәlәbat normalarının hazırlanması. Təhsilin keyfiyyәtinә, standartların icrasına nəzarət, eləcə də təhsil məssisələrinin və ayrı-ayrı təhsil proqramlarının ekspertiza və akkreditasiya mexanizminin yaradılması;

təhsil məssisələrinin inkişaf strategiyası və məqsədlərinin məyyən edilməsində, mvafiq qərarların ıxarılmasında və s. mstəqillik verən yeni idarə-etmə mexanizminin yaradılması;

təhsil sisteminin maliyyələşdirilməsinin yeni mexanizmini əks etdirən iqtisadi modelin yaradılması.

İslahatın əsaslandırılması

Təhsil sisteminin mvcud vəziyyəti gnn tələblərinə cavab vermədiyindən bu sahədə islahatların aparılması təkzibolunmaz zərurətdir. Cəmiyyət z gələcəyini təmin etmək məqsədi ilə yeni nəslin yksək səviyyədə hazırlığına nail olmalı və buna grə də təhsil stn inkişaf etdirilən sahəyə evrilməlidir.

İslahatlar, varisliyi saxlamaqla, təhsilin idarə olunması, bazar iqtisadiyyatı şəraitində mtəxəssis hazırlığı və təhsilin maliyyələşdirilməsi sahəsində mtərəqqi dnya təcrbəsinə əsaslanmalıdır.

İslahatın həyata keirilmə mexanizmi

İslahat proqramı təsdiq edildikdən sonra onun mərhələlərinin həyata keirilmə planı hazırlanacaq. Bu plan aşağıdakıları əhatə edəcək:

keyfiyyət və kəmiyyət gstəriciləri;

hər bir tədbirin həyata keirilməsi n tələb olunan vəsaitin məbləği;

monitorinq mexanizmi;

islahat istiqamətlərinin prinsipləri və icraıları.

1. RESPUBLİKADA TƏHSİL SİSTEMİNİN REAL VƏZİYYƏTİ

Eramızın nc əsrindən başlayaraq Azərbaycanda ilkin savad verən ayrıca məktəblər mvcud olmuşdur. VII əsrdə isə elmi təhsili daha yksək məqama qaldıran İslam dininin təsiri ilə oxumaq istəyənləri əhatə edən təhsil sistemi yaranmışdır. Artıq X-XIII əsrlərdə Təbriz, Marağa, Gəncə, Naxıvan, Şamaxı, Həmədan, Ərdəbil kimi şəhərlər elm və mədəniyyət mərkəzlərinə evrilmişdi.

XII-XV əsrlərdə Azərbaycan yksək ali təhsil məssisələri ilə dnyada məşhurlaşmışdı. Bu dvrdə Azərbaycanın Gəncə, Şamaxı, Beyləqan, Naxıvan, Bərdə, Təbriz, Marağa kimi şəhərlərində alf məktəblər, rəsədxanalar, kitabxanalar fəaliyyət gstərmişdir. Həmin ali məktəblər memarlıq, musiqi, astronomiya, təbabət, dəqiq elmlər və say zrə biri digərini təkrar etməyən, təmaylə malik olmuşlar.

XIX əsrin əvvəllərində Glstan və Trkmənay mqavilələri əsasında Azərbaycanın şimal hissəsi Rusiyanın tərkibinə qatıldı, qısa mddət ərzində btn milli məktəblər ləğv edildi, əvəzində təlim rus dilində olan tədris məssisələri yaradılaraq, milli təhsil sistemimizin əsaslarına gcl zərbə vuruldu.

Bununla yanaşı, Azərbaycanda XX əsrin əvvəllərində pedaqoji fikrin səciyyəvi cəhətlərindən biri klassik pedaqoji ideya və ənənələrin Avropa slublu dnyəvi təhsil təcrbəsi ilə birləşməsi və təlimdə yeni sulların tətbiqinin diqqəti daha ox cəlb etməsi idi.

Rus imperiyasının squtu nəticəsində 1918-ci ilin mayında Azərbaycan Xalq Cmhuriyyəti yarandı.

Respublikada təhsil sistemi Azərbaycan Xalq Cmhuriyyəti dvrndə z təşəkkln tapmış və xsusilə 20-ci illərdə Azərbaycan sovetləşəndən sonra bu sahə əhəmiyyətli surətdə inkişaf etdirilmişdir.

Azərbaycanın təhsil sisteminin inkişafında Heydər Əliyevin mstəsna rolu və xidmətləri olmuşdur. Onun rəhbərliyi altında 70-80-ci illərdə bu inkişaf daha yksək mərhələyə atmış, təlim-tərbiyə məssisələrinin şəbəkəsi xeyli təkmilləşdirilmiş, bir sıra masir təhsil ocaqları yaradılmış, təhsilin maddi-texniki bazası mhkəmləndirilmiş, milli kadrların hazırlanmasına xsusi diqqət yetirilmişdir.

Belə ki, respublikanın btn regionlarında oxsaylı yeni tipli məktəbəqədər məssisələr, mumtəhsil, texniki peşə və orta ixtisas təhsili məktəbləri tikilmiş və istifadəyə verilmişdir. Əgər 1969-cu ildə respublikada cəmi 12 ali məktəb fəaliyyət gstərirdisə, 80-ci illərin əvvəllərində bu rəqəm 17-yə atdırılmışdır.

Həmin dvrdə respublikamız z hdudlarından kənarda yksək ixtisaslı mtəxəssislər ordusunun yetişdirilməsinə nail olmuşdur, 70-ci illərin ortalarından hər il orta hesabla 800-900 nəfər, 80-ci illərin əvvəllərindən isə ildə 1000-1400-ə qədər gənc respublikadan kənardakı tanınmış ali məktəblərə təhsil almağa gndərilmişdir.

Gstərilən mddətdə gənclərimizi kemiş ittifaqın ali hərbi məktəblərinə gndərməklə yanaşı, paralel olaraq respublikada bir sıra ali və orta hərbi təhsil məssisələri aılmışdır.

Təhsil sahəsi həmin mddətdə həm ittifaq bdcəsindən, həm də respublika fondundan stn maliyyələşdirilən bir sahəyə evrilmişdi ki, bu da həmin dvr n xarakterik olan maddi-texniki bazanın inkişafında z əksini tapmışdı.

1988-ci ildən etibarən isə təhsil sahəsində tənəzzl, təhlkəli dağıdıcılıq halları mşahidə olunmağa başlandı. 1992-ci ildə respublikada təhsilin inkişafını məyyənləşdirən təhsil konsepsiyası olmadan tələsikliklə qəbul olunmuş Təhsil Qanunu bu prosesin qarşısını almağa qadir olmadı və əksinə, bir sıra yeni problemlər yaratdı. Belə ki, həmin Qanunda normativ xarakterli mddəaların olmaması, bir ox maddələrin bir-birinə ziddiyyət təşkil etməsi, real inkişaf prosesinin nəzərə alınmaması nəticədə məllimlərin sosial vəziyyətini daha da ağırlaşdırmış, qeyri-qanuni təhsil məssisələrinin aılmasına şərait yaratmış, təhsil sistemini tənzimləyən normativ sənədlərin hazırlanmasına və tətbiqinə maneilik trətmişdir.

Beləliklə, 1992-ci ildə qəbul olunmuş Təhsil Qanunu respublikada təhsil prosesinin inkişafına kifayət qədər şərait yarada bilmədi.

Təhsilin inkişafına 1993-c ildən sonra xsusi qayğının gstərilməsi Azərbaycan Respublikasının demokratik yolla seilmiş ilk Prezidenti Heydər Əliyev cənablarının daha ox diqqət mərkəzində olmuş, vətəndaşların təhsil hquqları məhz mhtərəm Prezidentin rəhbərliyi ilə işlənilmiş və qəbul edilmiş Konstitusiyada da dnyanın ən inkişaf etmiş lkələrinin səviyyəsinə qaldırılmış, btn Şərqdə ilk dəfə olaraq mumi icbari orta təhsilin həyata keirilməsinə başlanmışdır.

1.1. Təhsil sisteminin statistikası

Təhsilin vəziyyətini əks etdirən statistik məlumatlar Dvlət Statistika Komitəsinin və Təhsil Nazirliyinin dvri hesabatlarında verilmişdir.

Təhsil sahəsində dvlət islahat proqramı hazırlanarkən mvcud vəziyyət 1 saylı cədvəldə z əksini tapmışdır.

 

 

1.2. Normativ hquqi baza

 

Azərbaycan Respublikası təhsil sisteminin normativ hquqi bazasını Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, Təhsil Qanunu və digər mvafiq qanunvericilik aktları təşkil edir.

Azərbaycan Respublikasının Təhsil Qanunu qəbul olunduqdan sonra təlim və tərbiyənin məzmunu, təhsil sisteminin tədris, elmi-metodiki və informasiya təminatı, onun maddi-texniki bazasının mhkəmləndirilməsi, idarә olunması, iqtisadiyyatı, elmi tədqiqat işləri və beynəlxalq əlaqələr sahələrində məyyən işlər grlmşdr.

1.3. Təlimatlar və normativlər

Təhsil məssisələrinin fəaliyyətini tənzimləyən bir sıra normativ sənəd, peşə-ixtisas sahəsində mtəxəssis hazırlığı, ixtisasların yeni siyahısı təsdiq olunmuş, ali təhsildə mtəxəssis hazırlığının oxpilləli strukturuna keilmiş, texniki peşə təhsili məssisələri şəbəkəsinə yenidən baxılmış, mum orta, ali və orta peşə ixtisası təhsili n Dvlət təhsil standartlarının layihəsi hazırlanmış, ixtisas və ixtisaslaşma istiqamətləri zrə baza təhsil proqramları və tədris planları, tədris planlarına uyğun fənn proqramları hazırlanmış, təhsilin btn pillələri, xsusən də mumtəhsil məktəblərinin I-IV siniflərində dərsliklər 90% yeniləşmiş, Azərbaycan blməsi n 21 adda tədris proqramı yenidən işlənmiş və ap edilmişdir. Xsusi tipli məktəblər n ilk dəfə olaraq milli tədris proqramları və dərsliklər hazırlanmış, təhsil sistemimizin beynəlxalq təhsil sisteminə inteqrasiyasının təməli qoyulmuşdur.

1.4. Təhsilin aktual problemləri

Təhsil sisteminin vəziyyəti gnn tələblərinə cavab vermir və həlli vacib olan bir ox problemlər mvcuddur.

Son 7 ildə mstəqil respublikamızın təhsil quruculuğu istiqamətində radikal addımlar atılmamış, masir tələblərə cavab verən, milli zəminə və bəşəri dəyərlərə, demokratiya prinsipinə əsaslanan yeni təhsil sisteminin yaradılması n az iş grlmşdr.

Həyata keirilmiş tədbirlərin byk əksəriyyəti təhsilin ayrı-ayrı sahələrinin təkmilləşdirilməsinə ynəldilmiş, təhsildə kkl islahatların aparılmasına diqqət yetirilməmişdir.

1.4.1. Təhsil sisteminin strukturunda

Təhsil sisteminin mvcud strukturu yeni təhsil nvlərini əhatə etmir. Belə ki, təlim-tərbiyə və təhsil məssisələrinə səhhətinə grə getməyən və inkişafında qsuru olan uşaqlara korreksiyaedici və pedaqoji kmək gstərmək n mxtəlif təlim-tərbiyə məssisələri yaradılmamışdır.

Respublikanın regionlarında və kəndlərdə mxtəlif profildәn və pillədən olan təhsil məssisələrinin inteqrasiyası təmin olunmayıb. Peşə təhsili sistemi əmək bazarının real tələbatmı təmin etmir, ibtidai, orta və ali peşə təhsili, diplomdan sonrakı təhsil, ixtisasartırma və yenidən hazırlanma şəbəkəsinin strukturlarının optimallaşması istiqamətində kifayət qədər iş grlməmiş, peşə təhsili məssisələrinə elmi, mədəni, idarəetmə və kommersiya sahələrində mtəxəssis hazırlığına və bunun n xsusi maddi-texniki bazanın yaradılmasına iqtisadi ətinliklərlə bağlı kifayət qədər maliyyə vəsaiti ayrılmamışdır.

Hələ də cəmiyyətin, əhalinin və əmək bazarının tələbatına cavab verməyən bir sıra təhsil məssisələri fəaliyyət gstərməkdədir.

1.4.2. Təhsilin məzmununda

Təlimin və tərbiyənin məzmununda daha ox problemlər mvcuddur. Beb ki, bu gnədək respublikamızda təhsil strategiyasına uyğun prioritet istiqamətlər məyyənləşdirilməmiş, mumorta təhsilin dvlət standartları və baza tədris planı təsdiq edilməmişdir və mvcud tədris planlarının xeyli yklənməsi, şagirdlərin ayrı-ayrı elmlər zrə qavrama qabiliyyətinin nəzərə alınmaması nəticəsində uşaqların byk əksəriyyəti tədris proqramlarını mənimsəmir.

Təlimi digər dillərdə olan məktəblərimizdə bir sıra fənlərin tədrisində həmin lkələrin proqram və dərsliklərindən istifadə olunur.

Hazırda təhsil sistemində milli ideologiyamıza əsaslanan, gənclərimizdə vətənpərvərlik, vətəndaşlıq, torpağa və xalqa bağlılıq hissi aşılayan tərbiyə konsepsiyası yoxdur. Təhsilin və tərbiyənin məzmununun əsasını təşkil edən təhsil proqramlarında bu hissləri aşılayan mvzuların olmaması, Azərbaycan tarixi və mədəniyyətinin lazımi səviyyədə yrədilməməsi onların milli hisslərinə mənfi təsir gstərir.

Şagirdlərin meyl, maraq, idrak qabiliyyəti, psixoloji-pedaqoji ynm, tibbi-gigiyenik tələbləri nəzərə alınmadan, hamı n eyni prinsip və norma əsasında hazırlanmış vahid tədris planları, proqramları, onlara mvafiq olaraq yazılaraq ikinci dərəcəli materiallarla doldurulmuş dərsliklərdən istifadə olunur, tədris planında lazım olub-olmamasından asılı olmayaraq btn fənlər məcburi şəkildə məktəblilərə eyni formada və məzmunda yrədilir.

Xsusi istedada malik olan şagirdlərin vaxtında aşkar edilməsi və onların inkişafını fərdi imkanlarına uyğun təmin edən mvafiq tədris proqramları yoxdur.

Diplomdan sonrakı təhsilin məzmunu, burada təhsilin mahiyyəti və təşkil olunma meyarları da artıq khnəlmişdir.

Bazar iqtisadiyyatına keidlə bağlı təhsilin məzmununda, xsusən onun humanitar komponentində, şagird və tələbələrin hquq və iqtisadiyyat sahəsində biliklərə yiyələnməsində kifayət qədər yeniləşmə təmin olunmamışdır.

Təhsilin məzmununda xsusi əhəmiyyətə malik olan istehsalat təcrbəsinin təşkili bazar iqtisadiyyatının tələblərinə və oxukladlı mlkiyyət formalarına uyğunlaşdırılmamışdır.

1.4.3. Kadr təminatında

Təhsil sistemi yeni iqtisadi-siyasi mnasibətlərə daxil olmuş respublikamızın intellektual potensialım formalaşdıran, təbii iqtisadi qanunlara qayıdan iqtisadi sistemin kadr təminatını həyata keirən vacib fəaliyyət sahəsidir. Lakin

respublikanın təhsil sistemində yksək intellektual potensialı formalaşdıran, masir tələbatı dəməyə qadir olan kadr təminatmı həyata keirməyə imkan verən təşkilati-iqtisadi mexanizm qurulmamış və elmi-metodik baza lazımi səviyyədə yaradılmamışdır.

Yeni tələblərə cavab verən və yksək pedaqoji təfəkkrə malik məllim kadrlarının hazırlanmasına, pedaqoji kadrların attestasiya sisteminin yaradılmasına, onların əməyinin obyektiv qiymətləndirilməsinə, yaradıcı, byk ustalığa malik məllim və tərbiyəilərin maddi və mənəvi stimullaşdırılmasına, əmək haqqının dənilməsinə diferensial yanaşmanın tətbiqinə, pedaqoji kadrlarla bağlı digər vacib məsələlərə lazımi diqqət yetirilməmişdir. Pedaqoji ali və orta ixtisas məssisələrində hələ də əsas diqqət tələbələrə fənn zrə elmlərin nəzəri əsaslarının dərindən yrədilməsinə ynəldilmişdir. Lakin onların pedaqoji ustalıqla bağlı vərdişlərə yiyələnməsinə, psixologiya elmini dərindən mənimsəmələrinə lazımi əhəmiyyət verilmir.

1.4.4. İnformasiya, tədris və elmi-metodiki təminatında

Təhsil sisteminin informasiya, tədris və elmi-metodik təminatı qeyri-qənaət-bəxş vəziyyətdədir. Təhsil sahəsi latın qrafikasında yeni dərsliklər və tədris-metodiki vəsaitlərlə tam təmin olunmamış və onların nəşr mexanizmi yaradılmamışdır.

1.4.5. Təhsilin idarə olunmasında

Təhsil sisteminin idarə olunmasında inzibati-amirlik prinsipləri stnlk təşkil edir, idarəetmənin dvlət-ictimai xarakterinin gcləndirilməsi, inhisarsızlaşdırma, funksiyaların yuxandan aşağı paylanması, ağırlıq mərkəzinin aparatdan sinfə auditoriyaya keməsi, əsas hәdәfin təhsil verənə və alana ynəlməsİ istiqamətində məqsədynl işlər həyata keirilməmişdir.

1.4.6. Maddi-texniki bazasında

Btn pillələri əhatə edən təhsil məssisələrinin və təhsil sisteminin təşkili, maddi-texniki bazası tədris prosesinin masir tələblərinə cavab vermir. Təhsil məssisələrinin oxu yararsız binalarda yerləşir, yeni binalar tikilmir, əsaslı təmir işləri aparılmır, mhazirə və məşğələlərin keirilməsi n tədris vəsaiti, didaktik materiallar, kompter təminatı, oyuncaqlar, bərk və yumşaq avadanlıqlar, təcrbə aparmaq n laboratoriyalar və onların zəruri vəsaitlərlə və s. təchizatı yox dərəcəsindədir.

Bundan əlavə erməni təcavz nəticəsində respublikanın təhsil sisteminə ciddi ziyan dəymişdir ki, bunu da aşağıdakı cədvəldən aydın grmək olar:

 

 

1.4.7. Təhsilin iqtisadiyyatında

Təhsilin iqtisadiyyatı demək olar ki, mərkəzləşmiş planlı sosialist iqtisadiyyatında olduğu kimi qalmış, təhsil sisteminin yeni təşkilati-iqtisadi idarəetmə modeli qurulmamışdır. Təhsil sisteminin maliyyələşdirilməsinin mtərəqqi forması olan təhsil alanların adambaşına xərc prinsipləri tətbiq edilməmişdir. Təhsil məssisələrinin fəaliyyəti iqtisadi mhitlə əlaqələndirilməmiş və bazar iqtisadiyyatının imkan verdiyi bdcədənkənar vəsait əldə etmək imkanı bir sıra mvcud normativ aktlarla məhdudlaşdırılmışdır.

Təhsil məssisələrinə maliyyə-təsərrfat fəaliyyəti sahəsində obyektiv mstəqillik verilməmiş, mvcud vəsaitlərdən səmərəli istifadə etmək mexanizmi qurulmamışdır.

Təhsil sisteminin elmi tədqiqat fəaliyyəti oxpilləli təhsil strukturuna uyğunlaşdırılmamış, bdcədən maliyyələşən aktual elmi tədqiqat istiqamətləri vəsait atışmazlığı nәticәsindә davam etdirilmir, aparılan tədqiqatlar Elmlər Akademiyası və digər sahә elmi tədqiqat institutları ilə koordinasiya olunmur, alınan nəticələrin təhsil prosesinə tətbiqi qənaətbəxş deyildir.

Təhsil sahəsinin beynəlxalq təhsil sisteminə inteqrasiyasının təməlinin qoyulmasına baxmayaraq, təhsil sahəsində beynəlxalq təşkilatlar və təhsilin inkişaf fondları və proqramları, o cmlədən Avropa Şurası, Avropa İttifaqı, YUNESKO, YUNİSEF, Avropa Təhsil Fondu və İSESKO, TASİS, TEMPUS/TASİS və digər təşkilatlarla əlaqələr lazımi səviyyədə qurulmamışdır.

2. İSLAHATIN ƏSAS İSTİQAMƏTLƏRİ

2.1. Təhsil sisteminin strukturunda

Təhsil sistemi mxtəlif pilləli ardıcıl təhsil proqramlarını həyata keirən təhsil məssisələri şəbəkəsindən, təhsili idarəetmə orqanlarından, təlim-tərbiyə prosesi ilə məşğul olan digər məssisə və təşkilatlardan ibarətdir.

Respublika təhsil sisteminin strukturu aşağıdakı təhsil məssisələri tiplərindən ibarətdir:

Məktəbəqədər, mumtəhsil (ibtidai, natamam orta, orta mumi təhsil), ibtidai peşə, orta peşə-ixtisas, ali peşə-ixtisas, əqli və ya fiziki inkişafca qsurlu uşaqlar n xsusi təhsil məssisələri, yetim və valideyn himayəsindən məhrum uşaqlar n təhsil məssisələri, əlavə təhsil (məktəbdənkənar təhsil, ixtisasartırma və yenidən hazırlanma) məssisələri və təhsil prosesini həyata keirən digər məssisələr.

Təhsil sisteminin strukturunun yenidən qurulması təhsil sahəsində aparılan islahatların əsasını təşkil edir.

Təlim-tərbiyənin məzmununda, iqtisadiyyatında və idarə olunmasında aparılacaq islahatlar təhsil sisteminin evikliyini, dinamikliyini, fərdin, cəmiyyətin və dvlətin oxsahəli tələbatını təmin etməklə, təhsil sisteminin strukturunun yenidən qurulması prosesinin srətləndirilməsini tələb edir.

Bu məqsədlə təhsil sisteminin strukturunun islahatları aşağıdakıları əhatə etməlidir:

2.1.1. Məktəbəqədər

Azərbaycan Respublikası ərazisində yerləşən məktəbəqədər məssisələrdə uşaqların əhatə olunmasının kəskin surətdə azalmasını nəzərə alaraq, məktəbəqədər məssisələr şəbəkəsini təkmilləşdirmək.

Masir tələblərə cavab verən, uşaqların dnyagrşn artıran, onların fiziki inkişafını təmin edən, sağlamlığını qoruyan yeni tipli məssisələrin aılmasını təmin etmək.

2.1.2. Yeni tipli məssisələrin yaradılması

Blgələrin xsusiyyətlərini və tələbatmı nəzərə almaqla, həmin blgələrdə mxtəlif tip və nvl təhsil məssisələrini yaratmaq və onların bazasında inteqrasiya formasında yeni təhsil komplekslərini təşkil etmək;

Tərbiyə məssisələrinə səhhətinə grə getməyən və inkişafında qsuru olan uşaqlara korreksiyaedici və pedaqoji kmək gstərməli, eləcə də qaqın və kkn uşaqlar arasında psixi gərginliyə məruz qalmış uşaqların reabilitasiyasını təmin edən yeni tipli təhsil məssisələrini yaratmaq;

Xsusi istedada malik olan şagirdlərin vaxtında aşkar edilməsi və onların təhsilinin inkişafını təmin etmək n yeni tipli təhsil məssisələrini yaratmaq;

Ali və orta ixtisas və texniki peşә təhsili məssisələrini yeni profilә istiqamətləndirmə və qruplaşdırmaqla, onların bazasında yeni tipli elm-təhsil və elm-istehsalat komplekslərini yaratmaq;

Masir idarəetmə prinsiplərinin və funksiyalarının tətbiqini təşkil etmək və bunları həyata keirmək n təhsilin idarə edilməsi sahəsində təhsil menecerlərinin yenidən hazırlanması və ixtisaslarının artırılmasını təmin edən təhsil menecerlərini hazırlama mərkəzini yaratmaq.

2.1.3. Komplekslərin yaradılması

Regionların xsusiyyətlərini və tələbatını nəzərə almaqla, buradakı mxtəlif tip və nvl təhsil məssisələrinin inteqrasiyası nəticəsində yeni təhsil kompleksləri yaratmaq;

Əmək bazarının tələbatına uyğun olaraq orta ixtisaslı fəhlə və kiik mtəxəssis kadrların hazırlığının səmərəliliyini təmin etmək n texniki peşə və orta ixtisas məktəblərinin bazasında yeni tipli təhsil məssisələri kompleksləri yaratmaq;

Respublikanın mvcud intellektual və təhsil məssisələrinin elmi-pedaqoji potensialının təhsil prosesinə cəlb olunmasını təmin etmək məqsədi ilə yeni tipli elm-təhsil və elm-təhsil-istehsalat komplekslərini yaratmaq.

 

2.1.4. Təhsil məssisələri şəbəkəsi

mumtəhsil məktəbləri şəbəkəsində zəl sektoru stimullaşdırmaq;

mumtəhsil məktəbi və digər təlim- tərbiyə məssisələrinin sifarişlərini, ayrı-ayrı məllim və tərbiyəilərin elmi, pedaqoji, psixoloji və metodik ehtiyaclarını nəzərə alan məsafədən (istehsalatdan ayrılmamaqla) təlim texnologiyası da daxil olmaqla ixtisasartırmanın və yenidən hazırlanmanın yeni sistemini yaratmaq;

Ali və orta peşə ixtisası sahəsində kadr hazırlığının evikliyini və dinamikliyini təmin etmək məqsədi ilə mvcud təhsil məssisələri şəbəkəsini optimallaşdırmaq.

2.1.5. Profillərin məyyənləşdirilməsi

Cəmiyyətin uzunmddətli tələbatını dəməyə imkan verən peşə-ixtisas məktəblərinin yeni profillərini təyin etmək.

2.1.6. Təhsil Akademiyasının yaradılması

Təhsil sisteminin tədris, elmi-metodik və informasiya təminatının elmi əsaslarını yaradıb təhsil sisteminə tətbiq etmək məqsədi ilə Təhsil Nazirliyi nəzdində Azərbaycan Respublikasının Təhsil Akademiyasını yaratmaq.

2.2. Təlimin və tərbiyənin məzmununda

mumi və peşə-ixtisas təhsilinin məzmununun islahatı təhsil sisteminin inkişafının əsası olub, nəticə etibarilə onun mahiyyətini və əhəmiyyətini ifadə etməklə, ardıcıl olaraq təhsil sistemində unifikasiyanın xarakterini aradan qaldırmaq, təhsilin demokratikləşdirilməsi, humanistləşdirilməsi, humanitarlaşdırılmasını təmin etmək, pedaqoji işilərin yaradıcılıq imkanlarının reallaşdırılması n şərait yaratmağı nəzərdə tutur.

Bu məqsədlə təhsilin dvlət standartlarının yeni sistemi yaradılmalı və fərdin şəxsiyyətinin hərtərəfli inkişafını təmin edən milli tərbiyə proqramı hazırlanmalıdır.

Təlimin və tərbiyənin məzmununun islahatı aşağıdakıları əhatə etməlidir:

təhsilin btn pillələri zrə dvlət təhsil standartlarının hazırlanması və tətbiqi;

dvlət təhsil standartlarına uyğun tədris proqramı və planının və dərsliklərin hazırlanması. Təhsil proqramlarında humanitar komponenti gcləndirmək, şagird və tələbələrin hazırlığında iqtisadiyyat və hquq sahəsində biliklərin xsusi əkisinin artırılması;

milli tariximizin, mədəniyyətimizin, adət və ənənələrimizin dərindən yrədilməsi və gənclərdə vətənpərvərlik hissinin tərbiyə edilməsinin vacibliyi nəzərə alınmaqla, humanitar və sosial-iqtisadi fənlərin strukturunu və məzmununu məyyənləşdirmək, onların tədrisi və tədqiqinin yeni konsepsiyasını hazırlamaq, humanitar və sosial-iqtisadi fənlər zrə dərsliklərin msabiqə əsasında hazırlanmasını təşkil etmək;

təlim-tərbiyənin meyl, maraq, istedad və qabiliyyət əsasında qurulmasını təmin edən təmayllərə uyğun olaraq ayrı-ayrı fənlər, habelə fənlərin inteqrativ kursları zrə oxvariantlı tədris proqramlarını hazırlamaq;

istedadlı şagird və tələbələrin aşkara ıxarılması və istedadların inkişaf etdirilməsi n fərdi tədris plan və proqramları hazırlamaq. Həmin gənclərin ardıcıl olaraq respublikadaxili və beynəlxalq olimpiadalarda, msabiqələrdə, konfranslarda və digər tədbirlərdə geniş iştirakını təmin etmək;

təhsil alanların mxtəlif zfəaliyyət təşkilatlarının inkişafını təmin etmək məqsədi ilə uşaq və gənclərin siyasiləşməmiş ictimai təşkilatları ilə iş zrə menecerlərin hazırlığı n təhsil proqramlarını hazırlamaq və həyata keirmək;

uşaq, şagird və gənclərin şəxsiyyətinin formalaşdırılmasını, yksək mənəviyyatlı şəxsiyyət yetişdirilməsini təmin edən Milli Tərbiyə Proqramını hazırlamaq və həyata keirmək;

masir əmək bazarının dəyişən şəraitinə uyğunlaşmağa imkan verən geniş profilli (istiqamətlər zrə) mtəxəssis hazırlığını təmin edən baza təhsil proqramları hazırlamaq;

bazar iqtisadiyyatının və məhsuldar qvvələrdən səmərəli istifadənin tələblərinə uyğun yeni ixtisas və ixtisaslaşma klassifikatorunu hazırlamaq və mxtəlif sahələr n yeni kadrlar nəslini hazırlamaq;

yeni təhsil texnologiyasının əsas komponentlərindən biri olan multimedia, monitorinq və sair sistemlərin yaradılması məqsədi ilə təhsil sistemi məssisələrinin kompterləşdirilməsi və mərkəzləşdirilmiş informasiya sistemləri proqramını hazırlamaq və tətbiq etmək;

peşə-ixtisas təhsili sahəsində təhsil alanların biliklərinin qiymətləndirilməsi n yeni attestasiya sistemini yaratmaq;

natamam və orta təhsil kursu zrə bazis tədris planında nəzərdə tutulmuş fənlərdən şagirdlərin biliklərinin obyektiv qiymətləndirilməsi n vahid yekun attestasiya formasını hazırlamaq;

təhsilin və tərbiyənin məzmununa qoyulan yeni tələblər baxımından onun elmi-metodoloji təminatını yaratmaq məqsədi ilə elmi tədqiqat işlərini bu məqsədə ynəltmək.

2.3. Kadr hazırlığı və təminatı

Suverenliyimizin və dvlətiliyimizin mhkəmləndirilməsi, milli iqtisadiyyatımızın, mədəniyyətimizin inkişafı ilk nvbədə kadrlardan asılı olduğundan mtəxəssis hazırlığı diqqət mərkəzində durmalıdır.

Bazar mnasibətləri, iqtisadiyyatın infrastrukturunun kkndən dəyişməsi, orta və kiik məssisələrin iqtisadiyyatda hakim mvqe tutması, qarışıq iqtisadiyyatın rəqabət sisteminin formalaşmasından asılı olaraq istehsal profillərinin tez-tez dəyişməsi qısa mddətdə və daha az xərclə evik təfəkkrə malik, təşəbbskar mtəxəssislərin hazırlanmasını tələb edir.

Bu problemin həlli n iqtisadi inkişafın kadr təminatı tələb və təklif prinsipinə uyğun proqnozlaşdırma, cari və perspektiv planlar əsasında qurulmalı, pedaqoji kadr potensialının formalaşdırılmasına xsusi diqqət yetirilməlidir. Bu zaman respublika iqtisadiyyatının stn inkişaf etdirilməli sahələrinin masir tələblərə cavab verən kadrlarla təmin olunması onların hazırlığının aparıcı istiqaməti olmalıdır.

Bu məqsədlə kadr hazırlığının islahatı aşağıdakıları əhatə etməlidir:

2.3.1. Kadr hazırlığının mumi tələbləri

1999-2000, 2001-2005, 2006-2015-ci illər n respublika iqtisadiyyatının və onun baza sahələrinin inkişafı zrə kadr tələbatı proqnozlarını hazırlamaq;

Respublikanın peşə-ixtisas təhsili məssisələrində iqtisadiyyatın yeni sahələri zrə və dvlətin strateji məqsədlərini həyata keirən ixtisaslı kadrların (o cmlədən idarəedici) hazırlığı aparılmayan ixtisasların məyyənləşdirilməsini və hazırlığını təşkil etmək n xsusi proqram yaratmaq;

Btn kateqoriyalardan olan işi qvvəsinə və beynəlxalq əmək blgsnə grə əmək bazarının tələbatına uyğun olaraq mtəxəssis hazırlığının cari və perspektiv strukturunu və həcmini məyyənləşdirmək;

Dvlət əhəmiyyətli peşə və ixtisasların siyahısını tərtib etmək, bu peşə və ixtisaslara gəncləri cəlb etmək məqsədi ilə stimullaşdırıcı sosial gzəştlər məyyənləşdirmək.

2.3.2. Pedaqoji kadr hazırlığı

Təhsil sisteminin mxtəlif tipli məssisə və təşkilatları n rəhbər kadrların hazırlanması və yenidən hazırlanmasını təşkil etmək;

Təhsil məssisələrini kadrlarla komplektləşdirmə mexanizmini yaratmaq;

Yeni tədris plan və proqramları əsasında yksək pedaqoji və metodik ustalıq vərdişlərinə, mumi və yaş psixologiyası və yaş fiziologiyası zrə dərin biliklərə malik olan pedaqoji kadrları hazırlamaq;

Respublikanın regionlarını pedaqoji kadrlarla təmin etmək n onların sifarişləri əsasında kontrakt yolu ilə məqsədli mtəxəssis hazırlığına kemək;

mumtəhsil məktəblərində fənlərin inteqrasiya edilmiş qaydada tədrisinə və yeni tədris proqramlarına keidlə əlaqədar mvafiq olaraq məllim kadrlarının hazırlığını təmin etmək, fəaliyyət gstərənlərin isə ixtisasının artırılmasını təşkil etmək;

Əlavə pedaqoji təhsil sisteminin genişləndirilməsi, onun fəaliyyətini pedaqoji kadrların tələbatına uyğun və pedaqoji təhsilə marağı olan qeyri-pedaqoji profilli şəxslərin əlavə və yenidən hazırlanma ehtiyacını təmin etməyə ynəltmək.

2.3.3. Başqa sahələr n kadr hazırlığı

Kadr hazırlığına dvlət sifarişinin əmək bazarının tələbatı əsasında hazırlanmış proqnoza uyğun olaraq məyyənləşdirilməsi və ilk nvbədə həmin sifarişin dvlət təhsil məssisələrinin profilinə, elmi-pedaqoji potensialına, tədris-metodik təminatına və maddi-texniki bazasına uyğun yerləşdirilməsi, ehtiyac olduğu halda təhsilin keyfiyyәtinә nəzarəti gcləndirməklə, qeyri-dvlət təhsil sektorunun imkanlarından bu məqsədlə istifadə mexanizmini yaratmaq;

Yeni istehsal-mlkiyyət mnasibətlərinin, beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlığın, respublika iqtisadiyyatının dnya iqtisadiyyatına inteqrasiyasının, eləcə də respublika iqtisadiyyatına yeni texnologiyanın diversifikasiyasının tələblərinə uyğun mvcud kadr potensialının ixtisasartırma, yenidən hazırlanma və əlavə təhsilinin təşkili Proqramını hazırlamaq;

Mqavilə əsasında mtəxəssis hazırlığı və yenidən hazırlanmasında sifarişi məssisə və təşkilatlara təhsil siklinə z tələblərinə uyğun zəruri xsusi kursların daxil edilməsini sifariş vermək, istehsalat təcrbəsinin təşkilində iştirak etmək və məzunların seilməsinə imkan yaradan səlahiyyətlərin verilmə mexanizmini yaratmaq;

Bazar iqtisadiyyatı şəraitində oxukladlı mlkiyyət formalarının yaranması və qeyri-dvlət məssisələrinin xsusi əkisinin artması ilə əlaqədar olaraq mtəxəssis hazırlığının əsas mərhələlərindən biri olan tələbələrin peşə təcrbəsinin təşkili məqsədi ilə dvlət, qeyri-dvlət orqanlarının və təhsil məssisələrinin fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi mexanizmini yaratmaq.

2.3.4. Pedaqoji kadrların attestasiyası

Təhsil sistemi iqtisadiyyatının yeni modelinin yaradılması ilə bağlı pedaqoji kadrların attestasiyasının onların real fəaliyyət gstəricilərinə grə aparılması məqsədi ilə yeni attestasiya Əsasnaməsi hazırlamaq.

2.4. Təhsil sisteminin informasiya, tədris Və elmi-metodiki təminatında

İnkişaf etmiş dnya dvlətlərinin təhsil sahəsində qazandığı uğurlar, lkə daxilində əldə olunmuş qabaqcıl təcrmumiləşdirilməli, təhlil edilməli və onları təhsildə varislik prinsipini gzləməklə, respublikanın btn təhsil sisteminə atdırmaq və təhsil sisteminin beynəlxalq informasiya mbadiləsinin, xsusilə də elmi-ktləvi kitabxanaların beynəlxalq informasiya kanallarına qoşulmasından ibarət olan informasiya bazasının, elәcә də onun tərkib hissəsi olan yeni standartların və islahatların həyata keirilməsinə nəzarət etmək və qiymətləndirmək n dvlət monitorinq sisteminin yaradılması.

Təlim və tərbiyənin məzmununun yenidən qurulması n təhsilin btn pillələrini əhatə edən, məzmunca milli ənənələrə və mumbəşəri dəyərlərə əsaslanan dvlət təhsil standartlarına uyğun tədris planları, proqramlar, dərslik və dərs vəsaitləri, eləcə də digər elmi-metodiki tədris ədəbiyyatı komplektlərinin yaradılması və təhsil sisteminin onlarla təminatının təşkil olunması.

Fvqəladə dərəcədə əhəmiyyətli olan bu vəzifəni həyata keirmək n təhsil sistemində yeni informasiya texnologiyasının tətbiqi və istifadə olunması, elmi və metodiki işlərin səmərəliliyinin artırılması, tədris prosesinin kompter şəbəkəsinin yaradılması və onun beynəlxalq məlumat banklarına ıxışmı təmin edən vahid informasiya sisteminin təşkili zəruridir.

Təhsilin və tərbiyənin məzmunu ilə bağlı bu mumdvlət və mummilli əhəmiyyətli işlərin aparılması n aşağıdakılar həyata keirilməlidir:

2.4.1. İnformasiya təminatı

İnformasiya mərkəzinin yaradılması və elmi-ktləvi informasiya və teleradio vasitələrindən istifadə olunmasının təşkili;

Təhsilin btn pillələrində təlim-tərbiyənin əsas problemlərinin işıqlandırılmasını, təhsil sahəsinin profillər zrə potensial imkanlarının ictimaiyyətə atdırılmasını, elmi inkişafdakı yeniliklərin yayılmasını, təhsil sahəsində hquqi aktların və digər məlumatların pedaqoji ictimaiyyətə və təhsil məssisələrinə atdırılmasını təmin etmək n elmi-ktləvi informasiya və teleradio vasitələrindən istifadə olunmasını təşkil etmək;

Təhsil sisteminin informatlaşdırma Proqramını hazırlamaq.

2.4.2. Tədris və elmi-metodiki təminatı

Milli Tərbiyə Proqramının həyata keirilməsi məqsədi ilə təhsil sisteminin btn təlim-tərbiyə məssisələri n mxtəlif tipli tədris vəsaitləri klliyyatını hazırlamaq;

mumtəhsil məktəbləri n təsdiq olunmuş baza tədris planlarına uyğun, ilk nvbədə ibtidai və əsas təhsil pillələrinin dərsliklərlə təmin olunması, orta təhsil pilləsi dərsliklərini təmayllər zrə hazırlamaq;

Təlimi başqa dillərdə olan təhsil məssisələrində Təhsil Qanununa uyğun olaraq tədrisi məcburi olan fənlər zrə dərsliklərin yaradılması, nəşri və təminatını təşkil etmək;

Təhsil Qanununa mvafiq olaraq respublikanın ərazisində yaşayan azsaylı xalqların dillərində təlimi təmin etmək məqsədi ilə tədris proqramları və dərsliklər hazırlamaq;

Peşə-ixtisas təhsili məssisələri n yeni pedaqoji texnologiyalara uyğun kitab və alternativ dərsliklərin msabiqə əsasında hazırlanmasını təşkil etmək, onlardan istifadə mexanizmini yaratmaq. Bu zaman humanitar profilli fənlərə, eləcə də bazar iqtisadiyyatına keidlə bağlı yeni ixtisaslara aid tədris ədəbiyyatlarının hazırlanmasına stnlk vermək;

Milli xsusiyyətlər nəzərə alınmaqla pedaqogika və psixologiyanın aktual və perspektivli problemləri zrə elmi tədqiqat işlərinin istiqamətləri məyyənləşdirilməli və onların aparılması təşkil olunmalıdır.

2.5. Təhsil sisteminin idarə olunmasında

Təhsil sistemində idarəetmə bazar iqtisadiyyatının tələblərinə, ictimai-siyasi həyatımızda aparılan demokratikləşmə prosesinə uyğun qurulmalı, onun planlaşdırma, əlaqələndirmə, tənzimləmə, nəzarət və sair funksiyaları yeni məzmun və formalarda tətbiq olunmalıdır.

İdarəetmənin əsas məqsədi şəxsiyyətin, cəmiyyətin təhsilə olan tələbatını dəmək n dvlət-ictimai xarakterli təhsil sisteminin yeni idarəetmə modelinin yaradılmasıdır.

Yeni idarəetmə modeli təhsil sahəsində dvlət siyasətinin, strategiyasının həyata keirilməsini, təhsil sisteminin fəaliyyətinin hquqi tənzimlənməsini, dvlət təhsil standartlarının hazırlanmasını və tətbiqini, təhsilin keyfiyyәtini həmin standartlara uyğun qiymətləndirmə və nəzarət sisteminin yaradılmasını, mtəxəssis hazırlığına dvlət sifarişinin formalaşdırılmasını, təhsilin maliyyələşdirilməsinin yeni mexanizminin yaradılmasını, təhsil sisteminin idarəetmə orqanlarının dvlət, qeyri-dvlət və digər təşkilatlarla əlaqələndirilməsini və s. təmin etməlidir.

2.5.1. Təhsili idarəetmə orqanları səviyyəsində

Təhsil sahəsində dvlət siyasətinin həyata keirilməsini, təhsil prosesinin idarə olunmasının dinamikliyini və evikliyini təmin edən təhsil sisteminin bir mərkəzdən elmi-metodik idarə olunmasını təşkil etmək;

Dvlət lisenziyalaşdırma, attestasiya və akkreditasiya sistemini təşkil etmək;

Təhsilin keyfiyyətinə dvlət təhsil standartlarına uyğun nəzarət və qiymətləndirmə sistemini yaratmaq;

Qeyri-dvlət təhsil sektorunun fəaliyyətinin dvlət təhsil standartlarının tələblərinə uyğunlaşdırılmasını təmin etmək məqsədi ilə vahid nəzarət mexanizmini yaratmaq;

Təhsil sahəsində hazırlanan normativ hquqi aktların layihələrinin mzakirəsinə ictimaiyyətin cəlb olunmasını təmin etmək;

Təhsil sahəsində qəbul olunmuş normativ hquqi aktların icrasına ictimai nəzarət sistemini yaratmaq;

Təhsil məssisələrinin ekspertizasında mtəxəssislərlə yanaşı, ictimaiyyətin nmayəndələrinin iştirak mexanizmini yaratmaq;

Ali peşə-ixtisas təhsili məssisələrinə mərhələlərlə muxtariyyət verilməsi mexanizmini yaratmaq;

Respublika təhsil sisteminin beynəlxalq təhsil sisteminə inteqrasiya Proqramını hazırlamaq.

2.5.2. Təhsil məssisəsi səviyyəsində

Mtəxəssis hazırlığına dvlət sifarişinin təmin edilməsinin mexanizmini yaratmaq;

Valideynlərin, yuxarı sinif şagirdlərinin, tələbələrin, təhsil məssisəsi təsisilərinin, sponsorluq edən məssisə və təşkilatların, təhsillə bağlı digər qurumların təhsilin idarə olunmasında təmsil olunmasını təşkil etmək;

Təhsil sahəsində hazırlanan normativ hquqi aktların layihələrinin mzakirəsinə ictimaiyyətin cəlb olunmasını təmin etmək.

2.6. Təhsil sisteminin maddi-texniki bazasında

Təhsil məssisəsinin maddi-texniki bazasına binalar, tədris-kliniki bazalar, əczaxanalar, torpaq sahələri, maşın və avadanlıqlar, mxtəlif qurğular və laboratoriyalar, tədris, təsərrfat, nəqliyyat nvləri və digər maddi-texniki vasitələr daxildir.

Təhsil sistemində islahatın uğurla həyata keirilməsində təhsil prosesinin masir tələblərə və beynəlxalq standartlara cavab verən maddi-texniki təchizatının xsusi əhəmiyyəti vardır.

Yeni təhsil sisteminin qurulması ilə bağlı olaraq məktəbəqədər, mumorta, peşə-ixtisas təhsili məssisələrinin və onun xidmət sahələrinin maddi-texniki bazası dvlət təhsil standartlarına, sosial və sanitar-gigiyenik norma və normativlərə uyğun yenidən qurulmalı və inkişaf etdirilməlidir. Bu zaman yeni istehsal - mlkiyyət mnasibətlərinin formalaşması, təhsilin məzmununda, strukturunda, təhsil sisteminin yeni idarəetmə modellərinin tətbiq olunmasında və təhsilin iqtisadiyyatında təhsil sisteminin maddi-texniki bazasının mhkəmləndirilməsi n avadanlıq və ləvazimat istehsal edənlərə xsusi imtiyaz verilməli və təhsil məssisələrinin komplektləşdirilməsinin yeni mexanizmləri tətbiq edilməlidir.

Bu məqsədlə təhsil sisteminin maddi-texniki bazasının qorunub saxlanması və inkişaf etdirilməsi n aşağıdakı tədbirlərin həyata keirilməsi tələb olunur:

təhsil sisteminin btn pillələrdən olan təlim-tərbiyə məssisələri və ona xidmət sahələri n zəruri avadanlıq, əyani tədris vəsaitlərinin, təlimin texniki vasitələrinin və s. nmunəvi siyahısını hazırlamaq;

uşaq, şagird və tələbələrin sağlamlığının qorunması, təlim-tərbiyə n təhlkəsiz şəraitin yaradılması, sanitariya-gigiyenaya dair normativlərin hazırlanması və onlara uyğun təhsil sistemindəki təlim-tərbiyə məssisələrinin və təşkilatlarının binalarının təmiri və tikintisinin təmin edilməsi, eləcə də təcavz nəticəsində işğal olunmuş ərazilərdə dağıdılmış təlim-tərbiyə məssisələrinin bərpası və təchiz olunması ilə bağlı xsusi proqramlar hazırlanmalıdır;

mumtəhsil məktəbləri n Azərbaycan Respublikasının inşaat norma və qaydalarını hazırlamaq;

regional xsusiyyətlər və milli memarlıq ənənələri əsasında birtipli məktəb binaları layihələrinin hazırlanmasını təmin etmək;

əyani tədris vəsaitlərini, təlimin texniki vasitələrini istehsal edən xsusi sahələr və vahid nəşriyyat-poliqrafiya birliyi yaradılmalıdır;

təhsil sisteminin respublikada istehsal olunmayan əyani tədris vəsaitləri, təlimin texniki vasitələri və digər tədris avadanlıqları ilə təchizat Proqramı hazırlanmalıdır;

təhsil sistemi məssisələrinin maddi-texniki bazasını beynəlxalq tələblər səviyyəsinə qaldırmaq məqsədi ilə tədris-kliniki baza, əczaxana, iaşə xidməti, sağlamlıq və idman sahələrini əhatə edən kampus tipli komplekslərin yaradılmasına başlanmalıdır.

2.7.Təhsilin iqtisadiyyatında

Təhsilin iqtisadiyyatında islahatlar dvrn tələbinə və iqtisadi imkanlarına uyğun aparılmalı və btvlkdə respublikada gedən islahatların aparıcı tərkib hissələrindən biri olmalıdır.

Dvlət iqtisadiyyatda baş verən dəyişiklikdən asılı olmayaraq, təhsil sisteminin uzunmddətli stabil inkişafına təminat verməli və təhsil prosesinin btn iştirakılarının sosial mdafiәsini təmin etməlidir.

İqtisadi mnasibətlərdə baş verən dəyişikliklər, oxukladlı mlkiyyət formalarının meydana gəlməsi, yeni maliyyə və vergi mexanizmlərinin tətbiqi, pul-kredit siyasətinin həyata keirilməsi təhsilin iqtisadiyyatının korporativ əsaslarla yenidən qurulmasını və onun bu şəraitə uyğunlaşdırılmasını tələb edir.

Təhsilin iqtisadiyyatında islahatlar aşağıdakıları əhatə etməlidir:

mumtəhsil məssisələrinin şagirdlərinin sayına grə bdcədən maliyyələşmənin optimal həcmini məyyənləşdirmək məqsədi ilə adambaşına maliyyələşmə normativlərini məyyən etmək və həyata keirmək;

yerli icra hakimiyyəti orqanlarına z əlavə vəsaitləri hesabına mumtəhsil məssisələrinə dvlət bdcəsindən maliyyələşmə normativlərindən artıq maliyyə vəsaiti ayırma səlahiyyətinin verilməsi mexanizmini yaratmaq;

mumtəhsil məktəblərinin z maliyyə ehtiyatlarını artırmağı, təşəbbskarlıq fəaliyyətini stimullaşdırmağı təmin edən yeni maliyyə mexanizmini yaratmaq;

peşə-ixtisas təhsili məssisələrinin məssisə və təşkilatların, ayrı-ayrı vətəndaşların birbaşa dənişli sifarişləri əsasında mtəxəssis hazırlığı mexanizmini yaratmaq;

mtəxəssis hazırlığı istiqamət və ixtisasların əmək və kapital tutumundan, strateji əhəmiyyətliliyindən asılı olaraq bir tələbəyə əkilən xərc normativləri sistemini məyyən etmək və buna uyğun maliyyələşdirmə mexanizmini yaratmaq;

ali peşə-ixtisas təhsili məssisələrinin struktur blmələrinə məssisədaxili maliyyə sərbəstliyi vermək mexanizmini yaratmaq;

məssisə və təşkilatların sifarişləri zrə uzunmddətli mqavilələrə grə kadr hazırlığının və yenidən hazırlanmasının korporativ əsaslarla maliyyələşdirilməsi sistemini yaratmaq və təhsil mәssisәlәrinә mtəxəssis hazırlığına dənişli təhsil haqqının həcminin məyyən edilməsində sərbəstlik verilməsini təmin etmək;

təhsil məssisələrində əmək haqqı fondunun dvlət bdcəsindən, qeyri-bdcə sferasından olan mənbələr və eləcə də mtəxəssis hazırlığı, tədris-metodiki, elmi-texniki məhsul və digər xidmətlərin reallaşdırılmasından əldə olunan vəsaitin hesabına formalaşması və xərclənməsi mexanizminin yaradılması;

təhsil sisteminin sponsorlarının, investorlarının, eləcə də bu sahə n məhsul istehsal edənlərin fəaliyyətini stimullaşdırmaq mexanizminin yaradılması;

təhsil məssisələrinə malik olduqları əmək haqqı fonduna uyğun, eləcə də bdcədənkənar vəsait hesabına əmək haqqı sistemi və formalarını, miqdarını, əlavələri, mkafatları və digər maddi stimullaşdırma vəsaitlərini, habelə btn kateqoriyalardan olan işilərin vəzifə maaşlarının mqavilə əsasında təyin olunması mexanizmini yaratmaq;

təhsil sisteminin inkişafına məqsədli investisiyanın cəlb olunması və innovasiya fondunun təşkili Proqramını hazırlamaq;

təhsil sisteminin iştirakılarının sosial mdafiәsi Proqramını hazırlamaq;

dvlət əhəmiyyətli təhsilin inkişaf proqramlarının və layihələrinin məqsədli ayırmalarla təmin edilməsi mexanizmini yaratmaq;

təhsilin inkişafı fondunun fəaliyyətinin gcləndirilməsi və genişləndirilməsi tədbirlərini həyata keirmək.

 

4. GZLƏNİLƏN NƏTİCƏLƏR

1 .Təhsil sisteminin yeni normativ hquqi, iqtisadi və informasiya bazası yaradılacaq.

2.Mxtəlif ynm və səviyyəli təhsil məssisələrinin inteqrasiyası nəticəsində onların bazasında yeni tipli elm-təhsil mərkəzləri yaradılacaq, təhsil məssisələri şəbəkəsi yenidən qurulacaqdır.

Bazar iqtisadiyyatının tələbatına uyğun təhsil sisteminin yeni strukturu yaradılacaq.

3.mumi və peşə təhsilinin btn pillə və səviyyələrində dvlət təhsil standartlarına mvafiq təhsil proqramları və tədris planları yenidən hazırlanacaq.

Təlim-tərbiyənin məzmunu təhsil alanların imkanlarına uyğun dvlətin, ictimaiyyətin və şəxsin tələbatı əsasında qurulacaq.

4.Kadr hazırlığı və təhsil sektoru işilәrinin evikliyi, peşəkarlığı və rəqabət qabiliyyəti artırılacaq.

5.Təhsilin tədris, elmi-metodiki və informasiya təminatı real tələbata və strateji istiqamətlərə uyğun qurulacaq.

.Təhsil sistemində dvlət-ictimai və ictimai-dvlət xarakterli yeni idarəetmə modeli yaradılacaq.

Təhsilin dinamik inkişafmı və yksək keyfiyyәtini, şəxsiyyətin və cəmiyyətin tələbatını təmin edən, dvlət və ictimaiyyətin birgə fəaliyyətinin səmərəli əlaqələndirilməsini tənzimləyən idarəetmə sistemi yaradılacaq.

7.Təhsil sistemi məssisələrinin təchizatının yeni mexanizmi, masir tələblərə cavab verən maddi-texniki bazası yaradılacaq.

8.Təhsil sisteminin maliyyələşdirilməsinin yeni mexanizmini əks etdirən iqtisadi model yaradılacaq.